Phần đọc hiểu trong đề Ngữ văn theo chương trình 2018 dùng văn bản bạn chưa từng học, nên cách ôn đúng là luyện một quy trình đọc chứ không phải nhớ nội dung bài. Bạn cần ba thứ: thói quen đọc ba lượt có mục đích, một bộ câu hỏi tự đặt theo từng thể loại, và đủ vốn khái niệm (thể thơ, nhân vật trữ tình, người kể chuyện, điểm nhìn, biện pháp tu từ, luận đề) để gọi đúng tên điều mình nhìn thấy trong văn bản.
AI giúp tốt ở hai khâu: tìm và chuẩn bị ngữ liệu luyện tập, và hỏi vặn lại câu trả lời bạn đã viết. Nó không thay được việc bạn tự đọc. Số câu, thang điểm và dạng câu của phần đọc hiểu có thể điều chỉnh theo từng năm, nên mọi chỗ nói về cấu trúc dưới đây chỉ để định hướng; bạn luôn đối chiếu với đề minh hoạ và quy chế thi của Bộ GD&ĐT năm mình dự thi.
Vì sao ngữ liệu ngoài sách giáo khoa đổi hẳn cách ôn đọc hiểu
Theo định hướng của chương trình 2018, đề thi lấy văn bản ngoài sách giáo khoa để đánh giá năng lực đọc thay vì khả năng nhớ bài giảng. Hệ quả trực tiếp: học thuộc nội dung các tác phẩm trong sách không còn giúp gì nhiều cho phần đọc hiểu. Thứ được chấm là bạn có nhận ra đặc điểm thể loại, có tìm được chi tiết làm bằng chứng, có giải thích được tác dụng của một cách viết hay không.
Điều này nghe đáng sợ nhưng thực ra công bằng hơn. Văn bản lạ với bạn thì cũng lạ với mọi thí sinh. Người làm tốt là người đã quen đọc nhiều loại văn bản khác nhau trong thời gian giới hạn: một bài thơ tự do, một đoạn truyện ngắn hiện đại, một đoạn kí, một bài báo bàn về lối sống, một văn bản thông tin có số liệu. Mỗi loại có những câu hỏi gần như cố định mà bạn có thể luyện thành phản xạ.
Vì thế, thay vì ôn theo danh sách tác phẩm, bạn ôn theo danh sách thể loại và kiểu câu hỏi. Sách giáo khoa vẫn quan trọng, nhưng vai trò của nó là nơi bạn học khái niệm và cách phân tích qua các bài đọc mẫu, để rồi đem cách đó áp vào văn bản mới. Ai ôn bằng cách thuộc lòng lời giảng về từng bài sẽ lúng túng ngay khi gặp một tác giả chưa nghe tên.
Đọc ba lượt: nắm ý, đánh dấu, đối chiếu câu hỏi
Trong phòng thi bạn không có thời gian đọc thong thả nhiều lần, nhưng ba lượt có mục đích rõ ràng vẫn nhanh hơn một lượt đọc mơ hồ rồi phải quay lại tìm. Đây là quy trình nên tập cho đến khi thành thói quen.
- Lượt một, đọc lướt toàn văn bản để trả lời ba câu: văn bản thuộc thể loại gì, nói về điều gì, giọng điệu chung ra sao (tha thiết, day dứt, hóm hỉnh, trầm tĩnh). Chưa gạch gì, chỉ đọc cho hết.
- Lượt hai, đọc các câu hỏi trước rồi mới quay lại văn bản. Lúc này bạn biết mình cần tìm gì: một từ ngữ, một chi tiết, một câu văn có biện pháp tu từ, một luận điểm.
- Lượt ba, đọc kỹ và đánh dấu bằng bút chì ngay trên đề: gạch chân từ khoá, khoanh các hình ảnh lặp lại, đánh dấu chỗ chuyển ý hoặc chuyển điểm nhìn.
- Trả lời theo thứ tự câu hỏi, mỗi câu dẫn ít nhất một bằng chứng lấy từ văn bản (trích ngắn trong ngoặc kép).
- Trước khi chuyển sang phần viết, đọc lại từng câu trả lời và tự hỏi: mình đã trả lời đúng cái được hỏi chưa, hay trả lời một câu hỏi khác dễ hơn?
Bước cuối nghe đơn giản nhưng là chỗ mất điểm nhiều nhất. Câu hỏi về tác dụng mà chỉ nêu tên biện pháp, câu hỏi về thông điệp mà lại tóm tắt nội dung, đều là trả lời lệch.
Câu hỏi hay gặp theo từng thể loại văn bản
Bảng dưới gom các câu hỏi thường xuất hiện với từng loại ngữ liệu. Khi luyện, bạn có thể tự đặt các câu này cho bất kỳ văn bản nào mình đọc được, kể cả khi đề luyện tập không hỏi.
| Thể loại | Câu hỏi nhận biết | Câu hỏi hiểu và vận dụng |
|---|---|---|
| Thơ | Thể thơ, nhân vật trữ tình, hình ảnh nổi bật, từ ngữ thể hiện cảm xúc | Tác dụng của biện pháp tu từ, mạch cảm xúc, thông điệp và liên hệ bản thân |
| Truyện ngắn, tiểu thuyết | Người kể chuyện ngôi thứ mấy, điểm nhìn, chi tiết về nhân vật | Ý nghĩa một chi tiết, tính cách nhân vật, thái độ của người kể |
| Kí, tuỳ bút, tản văn | Yếu tố có thật, dấu ấn riêng của người viết hiện ra ở đâu | Sự kết hợp tự sự với trữ tình, cảm nhận về con người và vùng đất |
| Văn bản nghị luận | Luận đề, luận điểm, các bằng chứng được dùng | Cách lập luận có thuyết phục không, đồng tình hay không và vì sao |
| Văn bản thông tin | Thông tin chính, cách trình bày, phương tiện phi ngôn ngữ | Tác dụng của cách trình bày, độ tin cậy của thông tin |
Bảng này không cần học thuộc. Điều đáng giữ là thói quen: gặp văn bản nào, bạn tự hỏi nó thuộc hàng nào trong bảng, rồi tự đặt trước các câu hỏi ở hai cột còn lại. Khi vào phòng thi, câu hỏi trên đề thường trùng với điều bạn đã đoán, và bạn đọc văn bản với đúng mục đích ngay từ đầu.
Mức độ câu hỏi và độ dài câu trả lời hợp lý
Câu nhận biết cần ngắn và chính xác. Hỏi thể thơ thì ghi thể thơ, hỏi chi tiết thì trích chi tiết. Viết dài ở đây không thêm điểm mà tốn thời gian của phần viết, nơi điểm lớn hơn nhiều.
Câu thông hiểu cần một ý chính và một lời giải thích. Ví dụ khi hỏi tác dụng của biện pháp so sánh, câu trả lời gồm: biện pháp nằm ở đâu, nó làm hình ảnh hiện ra thế nào, nó góp phần thể hiện cảm xúc hay chủ đề gì. Ba vế đó thường đủ cho hai đến bốn câu văn.
Câu vận dụng cần quan điểm rõ ràng và lý do. Khi đề hỏi bạn có đồng tình không, hoặc rút ra bài học gì, người chấm muốn thấy một ý kiến riêng có lập luận, không phải câu khẩu hiệu. Hai đến ba lý do cụ thể, gắn với đời sống của người trẻ, là vừa.
Đừng chép lại nguyên văn bản. Trích dẫn ngắn làm bằng chứng là cần, nhưng chép cả khổ thơ thay cho lời giải thích sẽ bị coi là chưa trả lời.
Dùng đúng thuật ngữ. Viết "nhân vật trữ tình" chứ không viết "nhân vật chính" khi nói về thơ; viết "người kể chuyện ngôi thứ ba" chứ không viết "tác giả kể". Thuật ngữ đúng cho người chấm thấy bạn hiểu thể loại.
Dùng AI tạo đề đọc hiểu luyện tập mà không bị dẫn sai
Khó khăn lớn nhất khi tự ôn là thiếu ngữ liệu mới. AI có thể giúp, nhưng có một rủi ro: chatbot hay "nhớ nhầm" thơ văn, gán sai tác giả hoặc tự sáng tác câu thơ rồi nói đó là của một nhà thơ thật. Quy trình dưới đây tránh được phần lớn rủi ro đó.
- Tự chọn ngữ liệu thật từ nguồn tin cậy: tuyển tập thơ văn, báo in, sách tham khảo của nhà trường. Bạn chép hoặc chụp đoạn văn bản, không nhờ AI đọc thuộc lòng một bài thơ.
- Dán văn bản vào chatbot kèm câu lệnh ví dụ: "Em là học sinh lớp 12 ôn thi tốt nghiệp. Dựa trên văn bản dưới đây, đặt năm câu hỏi đọc hiểu từ dễ đến khó theo kiểu đề thi chương trình 2018, chưa đưa đáp án."
- Tự làm bài trên giấy, bấm giờ, rồi mới dán câu trả lời của mình vào.
- Yêu cầu tiếp: "Nhận xét từng câu trả lời: chỗ nào đúng trọng tâm, chỗ nào trả lời lệch câu hỏi, thiếu bằng chứng gì. Không viết lại thành bài mẫu."
- Đối chiếu nhận xét với hướng dẫn chấm của các đề thi chính thức các năm trước mà thầy cô cung cấp. Khi AI và hướng dẫn chấm khác nhau, tin hướng dẫn chấm và hỏi lại thầy cô.
Chi tiết "không viết lại thành bài mẫu" quan trọng hơn bạn nghĩ. Khi được đưa bài mẫu, học sinh có xu hướng đọc rồi thấy "mình hiểu rồi" mà không tự sửa câu của mình, nên lần sau vẫn lệch đúng chỗ cũ.
Những lỗi hay làm mất điểm ở phần đọc hiểu
Qua các đề luyện, những lỗi dưới đây lặp đi lặp lại ở rất nhiều học sinh. Bạn nên in danh sách này kẹp vào vở ôn và tự rà sau mỗi lần làm đề.
- Nhầm thể thơ vì chỉ đếm số chữ một dòng mà không nhìn cả bài, nhất là thơ tự do có vài dòng tình cờ cùng số chữ.
- Nêu tên biện pháp tu từ nhưng không chỉ ra từ ngữ cụ thể chứa nó, hoặc chỉ nói chung chung "làm câu thơ sinh động, hấp dẫn".
- Trả lời câu hỏi về nội dung bằng cảm xúc riêng, trong khi đề hỏi điều văn bản nói.
- Nhầm người kể chuyện với tác giả, nhầm điểm nhìn của nhân vật với điểm nhìn của người kể.
- Câu vận dụng viết thành bài văn nhỏ dài nửa trang, khiến phần viết phía sau bị thiếu thời gian.
- Bỏ trống câu khó thay vì viết điều mình chắc chắn nhất có liên quan; với câu tự luận, một phần ý đúng vẫn có thể được ghi nhận theo hướng dẫn chấm.
Một mẹo nhỏ: sau mỗi đề luyện, bạn ghi lại lỗi theo các nhóm trên và đếm. Sau năm đến sáu đề, bạn sẽ thấy rõ mình hay vấp ở nhóm nào, và đó là chỗ cần ôn thêm thay vì làm thêm đề một cách đều tay.
Kế hoạch luyện đọc hiểu bốn tuần cho học sinh lớp 12
Tuần thứ nhất dành cho khái niệm. Bạn ôn lại các khái niệm về thể loại qua sách giáo khoa lớp 10 đến lớp 12: đặc trưng thơ, truyện, kí, văn bản nghị luận, văn bản thông tin. Mỗi khái niệm ghi một dòng định nghĩa bằng lời của mình và một ví dụ từ bài đã học. AI có thể hỏi đố bạn các khái niệm này, nhưng định nghĩa thì nên kiểm lại trong sách.
Tuần thứ hai và thứ ba dành cho luyện theo thể loại. Mỗi ngày một văn bản ngắn, xoay vòng thơ, truyện, kí, nghị luận, thông tin. Bạn làm theo quy trình ba lượt, bấm giờ khoảng hai mươi lăm phút, rồi đưa câu trả lời cho AI nhận xét như bước ở trên. Cuối mỗi tuần, bạn xem lại sổ lỗi và chọn một nhóm lỗi để sửa có chủ đích.
Tuần thứ tư dành cho làm trọn đề. Bạn làm phần đọc hiểu cùng phần viết trong một lần ngồi, để quen với việc phân bổ thời gian. Lúc này mục tiêu không phải làm nhiều đề mà là làm đề xong thì xem lại thật kỹ. Nếu bạn đang học cùng nhóm, đổi bài cho nhau chấm theo hướng dẫn chấm cũ thường giúp nhiều hơn để AI chấm, vì bạn phải tự hiểu tiêu chí mới chấm được bài người khác.
Câu hỏi thường gặp
Đề thi Ngữ văn có còn lấy văn bản trong sách giáo khoa không?
Định hướng của chương trình 2018 là dùng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa cho cả phần đọc hiểu và phần viết để đánh giá năng lực thay vì trí nhớ. Mức độ áp dụng cụ thể từng năm bạn cần đối chiếu đề minh hoạ và quy chế thi của Bộ GD&ĐT năm mình dự thi.
Có nên học thuộc định nghĩa các biện pháp tu từ không?
Nên nắm chắc, nhưng mục tiêu là nhận ra và giải thích tác dụng trong văn bản cụ thể. Người chấm hiếm khi hỏi định nghĩa trần. Bạn hiểu bản chất một biện pháp thì sẽ gọi đúng tên và nói được nó làm gì, đó mới là chỗ ăn điểm.
AI có tìm được ngữ liệu đọc hiểu cho mình không?
AI có thể gợi ý chủ đề hoặc tên tác giả để bạn tìm, nhưng không nên tin văn bản nó tự đọc thuộc vì hay nhớ sai hoặc tự sáng tác. Cách an toàn là bạn tự lấy văn bản từ sách, báo, tuyển tập rồi mới nhờ AI đặt câu hỏi.
Mỗi câu đọc hiểu nên viết dài bao nhiêu?
Không có con số cố định. Câu nhận biết thường một đến hai dòng, câu thông hiểu khoảng ba đến năm câu văn, câu vận dụng khoảng một đoạn ngắn. Thước đo đúng là đã trả lời đủ ý được hỏi và có bằng chứng, không phải độ dài.
Làm sao biết câu trả lời của mình bị lệch đề?
Gạch chân động từ trong câu hỏi như nêu, chỉ ra, phân tích tác dụng, nhận xét, bày tỏ quan điểm. Sau khi viết xong, đọc lại câu trả lời và hỏi nó có đúng là hành động đó không. Nhờ bạn cùng nhóm đọc chéo cũng phát hiện lệch đề rất nhanh.
Học sinh yếu môn Văn nên bắt đầu ôn đọc hiểu từ đâu?
Bắt đầu từ câu nhận biết vì đó là phần chắc điểm nhất: thể thơ, người kể chuyện, chi tiết, biện pháp tu từ. Khi đã quen gọi đúng tên, bạn chuyển sang luyện câu tác dụng theo khung ba vế. Đọc mỗi ngày một văn bản ngắn đều đặn hiệu quả hơn ôn dồn cuối tuần.