Ngữ pháp trong đề tiếng Anh thi tốt nghiệp theo chương trình mới không còn được hỏi chủ yếu bằng những câu rời rạc, mà nằm trong văn bản: thông báo, đoạn văn, hội thoại, bài đọc. Vì vậy ôn ngữ pháp hiệu quả là ôn một số chủ điểm trọng tâm thật chắc, và luyện nhận ra chúng khi chúng nằm giữa một đoạn văn, chứ không học hết mọi quy tắc trong sách ngữ pháp dày.
Bài này liệt kê các chủ điểm nên ưu tiên, dấu hiệu nhận ra từng chủ điểm trong câu hỏi, cách tự kiểm mình đã nắm chưa, và cách dùng AI kiểm những câu bạn tự viết. Phạm vi kiến thức cụ thể bạn đối chiếu với chương trình, sách giáo khoa đang học và đề minh hoạ năm thi của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Ngữ pháp xuất hiện trong đề theo những cách nào
Khi đề tiếng Anh chuyển sang lấy văn bản làm trung tâm, ngữ pháp vẫn có mặt ở gần như mọi phần, chỉ là không còn đứng một mình. Ở dạng điền từ vào thông báo, một chỗ trống có thể kiểm dạng động từ hay mạo từ. Ở dạng điền câu vào đoạn văn, phương án sai thường sai vì thừa động từ hoặc dùng sai phân từ. Ở bài đọc, câu diễn đạt lại kiểm bạn có hiểu câu bị động, câu điều kiện hay câu so sánh trong bài không.
Điều này thay đổi cách ôn. Thuộc công thức thì hiện tại hoàn thành là chưa đủ; bạn cần nhận ra khi nào một đoạn văn đang kể việc đã xong có kết quả ở hiện tại, và vì sao câu sau dùng quá khứ đơn. Thuộc bảng câu điều kiện ba loại là chưa đủ; bạn cần đọc một câu điều kiện trong bài và biết nó nói về điều có thật hay giả định.
Tin tốt là số chủ điểm thật sự hay gặp không nhiều. Nắm chắc khoảng chục chủ điểm và luyện chúng trong ngữ cảnh là đủ để xử lý phần lớn các câu có yếu tố ngữ pháp.
Các chủ điểm nên ưu tiên và dấu hiệu nhận ra
Thứ tự trong bảng không phải thứ tự quan trọng tuyệt đối; bạn ưu tiên chủ điểm mình đang sai nhiều nhất trong sổ lỗi.
| Chủ điểm | Thường lộ ra ở đâu trong đề | Câu hỏi tự kiểm |
|---|---|---|
| Thì động từ và sự hoà hợp thì | Điền từ, điền câu, đọc hiểu đoạn kể | Việc đã xong hay đang diễn ra? Có mốc thời gian, since, for, by the time không? |
| Câu bị động | Phương án điền câu, câu diễn đạt lại | Chủ ngữ tự làm hay chịu tác động? Đúng thì của to be chưa? |
| Dạng động từ to V và V-ing | Điền từ trong thông báo, tờ rơi | Động từ phía trước đòi to V hay V-ing? Có giới từ đứng trước không? |
| Phân từ và rút gọn mệnh đề | Điền câu vào đoạn văn | Nghĩa chủ động hay bị động? Chủ ngữ hai vế có trùng nhau không? |
| Câu điều kiện và câu ước | Câu diễn đạt lại, đọc hiểu | Điều kiện có thật, giả định ở hiện tại hay ở quá khứ? |
| Câu tường thuật | Hội thoại, câu diễn đạt lại | Lùi thì, đổi đại từ và trạng từ thời gian đúng chưa? |
| So sánh | Đọc hiểu, câu diễn đạt lại | So sánh hơn, nhất hay bằng? Cấu trúc càng… càng… đúng chưa? |
| Mạo từ, lượng từ, danh từ đếm được | Điền từ | Danh từ đếm được không? Đã xác định chưa? |
| Liên từ và từ nối | Sắp xếp câu, điền câu | Nối hai mệnh đề hay đứng đầu câu với dấu phẩy? Quan hệ đối lập, nguyên nhân hay kết quả? |
Mệnh đề quan hệ cũng là chủ điểm hay gặp; nó được bàn kỹ trong bài về dạng điền câu vào đoạn văn của chuyên mục này nên ở đây không nhắc lại.
Bốn hiểu lầm khi ôn ngữ pháp mùa thi
Phải học hết sách ngữ pháp mới làm được đề. Sách ngữ pháp đầy đủ có hàng trăm chủ điểm, nhiều chủ điểm hiếm khi xuất hiện trong đề phổ thông. Học dàn trải khiến bạn không chắc chủ điểm nào. Ưu tiên các chủ điểm trong bảng trên và những chủ điểm bạn sai nhiều.
Thuộc công thức là đủ. Công thức giúp bạn tạo đúng câu, nhưng đề hỏi bạn chọn đúng câu trong ngữ cảnh. Nhiều bạn thuộc lòng cấu trúc bị động mà vẫn chọn sai vì không xác định được chủ ngữ tự làm hay chịu tác động.
Làm thật nhiều câu trắc nghiệm rời là cách ôn nhanh nhất. Câu rời giúp làm quen, nhưng nếu chỉ luyện câu rời, bạn sẽ lúng túng khi cùng chủ điểm đó nằm trong một đoạn văn dài, nơi dấu hiệu không còn được đặt ngay cạnh chỗ trống.
Sai một câu thì chỉ cần xem đáp án. Xem đáp án mà không ghi lý do sai thì tuần sau bạn có thể sai lại đúng kiểu đó. Mỗi câu sai nên được ghi vào sổ lỗi với tên chủ điểm và một câu giải thích bằng lời của bạn.
Ôn một chủ điểm trong một tuần, ví dụ giả định với câu bị động
Cách làm dưới đây áp dụng được cho mọi chủ điểm; câu bị động chỉ là ví dụ minh hoạ.
- Ngày một: đọc lại phần lý thuyết trong sách giáo khoa hoặc sách ngữ pháp bạn đang dùng, tự viết lại quy tắc bằng lời của mình trong vài dòng.
- Ngày hai: tìm câu bị động trong ba bài đọc bạn đã làm, gạch chân và tự hỏi vì sao người viết chọn bị động ở chỗ đó.
- Ngày ba: tự viết mười câu bị động về chủ đề quen thuộc như trường học, môi trường; nhờ AI kiểm lỗi và giải thích.
- Ngày bốn: làm một bài điền câu hoặc điền từ có chứa chủ điểm này, bấm giờ.
- Ngày năm: xem lại các câu sai, ghi vào sổ lỗi, tự đặt lại một câu đúng cho mỗi lỗi.
- Cuối tuần: làm một đề đầy đủ và để ý riêng các câu có chủ điểm vừa ôn; nếu vẫn sai, giữ chủ điểm này cho tuần sau.
Một tuần một chủ điểm nghe chậm, nhưng chủ điểm đã ôn theo cách này thường ổn định. Nếu thời gian còn ít, bạn có thể ghép hai chủ điểm gần nhau như câu bị động và phân từ quá khứ vào cùng một tuần.
Dùng AI kiểm câu tự viết, không nhờ viết hộ
Cách dùng AI có ích nhất với ngữ pháp là để nó soi những câu bạn tự viết. Tự viết buộc bạn phải chọn thì, chọn dạng động từ, chọn mạo từ, đúng những quyết định mà đề thi kiểm. Câu lệnh mẫu: "Em là học sinh lớp 12 đang ôn câu điều kiện. Dưới đây là tám câu em tự viết. Hãy chỉ ra câu nào sai, sai ở chủ điểm nào, giải thích ngắn bằng tiếng Việt. Không viết lại câu đúng ngay, hãy gợi ý để em tự sửa trước."
Sau khi bạn tự sửa, gửi lại để AI xác nhận. Vòng hai lượt này chậm hơn đọc lời giải, nhưng bạn nhớ lâu hơn vì chính tay mình sửa. Bạn cũng có thể yêu cầu: "Tạo cho em mười câu trắc nghiệm về câu tường thuật, đặt trong một đoạn hội thoại ngắn giữa hai bạn học sinh, chưa cho đáp án."
AI có thể giải thích sai ở những chỗ tinh tế, ví dụ khi hai thì cùng chấp nhận được hoặc khi cách dùng khác nhau giữa tiếng Anh Anh và tiếng Anh Mỹ. Khi lời giải thích nghe lạ hoặc mâu thuẫn với sách giáo khoa, hãy tin sách và hỏi giáo viên. Câu lệnh cũng không cần tên, lớp hay trường của bạn; chỉ cần câu cần kiểm.
Viết lại câu cùng nghĩa: những cặp cấu trúc hay đổi qua lại
Câu diễn đạt lại trong bài đọc và một số câu trong đề kiểm bạn có nhận ra hai cấu trúc khác nhau mà cùng nghĩa hay không. Ví dụ trong bảng là ví dụ giả định do người viết đặt.
| Cặp cấu trúc | Ví dụ giả định | Chỗ hay bị bẫy |
|---|---|---|
| Câu điều kiện và unless | If you do not hurry, you will miss the bus. / Unless you hurry, you will miss the bus. | Unless đã mang nghĩa phủ định, phương án bẫy thêm not lần nữa làm đảo nghĩa |
| Chủ động và bị động | The council built the bridge in 2010. / The bridge was built by the council in 2010. | Giữ đúng thì của câu gốc; bị bẫy khi phương án đổi sang thì khác |
| So sánh hơn và not as … as | Lan is taller than Mai. / Mai is not as tall as Lan. | Đổi chủ ngữ thì phải đảo chiều so sánh; phương án bẫy giữ nguyên chủ ngữ |
| Lời nói trực tiếp và tường thuật | "I will call you tomorrow," he said. / He said he would call me the next day. | Lùi thì và đổi trạng từ thời gian; phương án bẫy quên đổi tomorrow |
| Although và despite | Although it rained, they went out. / Despite the rain, they went out. | Despite đi với danh từ hoặc V-ing, không đi với cả mệnh đề |
| Câu ước và câu điều kiện không có thật | I wish I had more time. / If only I had more time. | Ước ở hiện tại dùng quá khứ đơn, ở quá khứ dùng quá khứ hoàn thành |
Khi luyện cặp cấu trúc, hãy tự viết lại câu theo cả hai chiều rồi nhờ AI kiểm. Cái đáng chú ý không chỉ là ngữ pháp đúng mà còn là nghĩa có bị lệch không, vì đề thường bẫy bằng phương án đúng ngữ pháp nhưng đảo nghĩa câu gốc.
Dấu hiệu bạn đã nắm chắc một chủ điểm
Trước khi chuyển sang chủ điểm khác, hãy tự kiểm theo các tiêu chí sau. Nếu chưa đạt phần lớn, nên giữ lại thêm vài ngày.
- Bạn giải thích được quy tắc bằng lời của mình cho một người bạn mà không nhìn sách.
- Bạn tự viết được câu đúng về một chủ đề mới, không chỉ chép lại câu mẫu.
- Bạn nhận ra chủ điểm đó khi nó nằm giữa một đoạn văn dài, không chỉ trong câu rời.
- Trong hai đề gần nhất, các câu thuộc chủ điểm đó gần như không còn sai, hoặc nếu sai thì vì lý do khác như hiểu sai nghĩa từ.
- Bạn chỉ ra được phương án sai trông giống đúng vì lý do gì, không chỉ biết phương án đúng.
Tiêu chí cuối quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Đề thi được soạn để phương án sai trông hợp lý; hiểu vì sao chúng sai là dấu hiệu bạn đã vượt qua mức nhớ công thức.
Ghép ngữ pháp vào lịch ôn chung
Ngữ pháp không nên chiếm cả buổi ôn tiếng Anh, nhất là trong mấy tháng cuối. Một cách chia hợp lý là dành khoảng một phần ba thời gian tiếng Anh cho ngữ pháp và từ vựng, phần còn lại cho đọc hiểu và luyện đề, rồi điều chỉnh theo sổ lỗi. Nếu sổ lỗi cho thấy phần lớn câu sai là do ngữ pháp, tăng tỉ lệ này lên một thời gian.
Khi luyện đề đầy đủ, sau mỗi đề hãy phân loại câu sai thành ba nhóm: sai vì từ vựng, sai vì ngữ pháp, sai vì đọc vội hay hiểu sai yêu cầu. Nhóm thứ ba không cần ôn thêm kiến thức mà cần sửa cách làm bài. Nhóm ngữ pháp thì ghi rõ tên chủ điểm để chọn trọng tâm cho tuần sau.
Ôn ngữ pháp với tinh thần như vậy, bạn không phải sợ vì chưa học hết sách. Bạn chỉ cần biết mình đang hổng ở đâu và lấp đúng chỗ đó.
Câu hỏi thường gặp
Đề tiếng Anh thi tốt nghiệp mới còn câu ngữ pháp riêng không?
Theo đề minh hoạ từ năm 2025, ngữ pháp chủ yếu được kiểm trong văn bản như thông báo, đoạn văn, hội thoại thay vì câu rời. Bạn đối chiếu đề minh hoạ và quy chế đúng năm mình thi vì cách trình bày có thể điều chỉnh.
Nên ôn ngữ pháp bằng sách nào?
Sách giáo khoa đang học là nền chính vì đề bám chương trình. Ngoài ra có thể dùng một quyển ngữ pháp cho người học có giải thích và bài tập, nhưng chỉ cần chọn đúng các chủ điểm trọng tâm và chủ điểm mình hay sai.
Mất gốc ngữ pháp thì bắt đầu từ chủ điểm nào?
Thường nên bắt đầu từ thì động từ cơ bản, cấu trúc câu chủ ngữ và động từ, từ loại, rồi đến câu bị động và dạng động từ. Đây là nền để hiểu các chủ điểm khác. Đi chậm nhưng chắc từng chủ điểm.
AI giải thích ngữ pháp có đáng tin không?
Với lỗi rõ ràng thì thường đúng, nhưng với các trường hợp tinh tế AI có thể giải thích sai hoặc tự tin quá mức. Khi lời giải thích khác với sách giáo khoa hay ý giáo viên, nên tin sách và hỏi lại giáo viên bộ môn.
Có nên học thuộc bảng công thức các thì không?
Nên nắm công thức, nhưng quan trọng hơn là hiểu khi nào dùng thì nào trong ngữ cảnh. Thử tìm các thì trong bài đọc đã làm và giải thích vì sao người viết chọn thì đó sẽ giúp bạn hiểu sâu hơn học thuộc bảng.