Ôn Tin học cho kỳ thi tốt nghiệp THPT cần làm rõ hai việc trước tiên: phần nào của đề là chung cho mọi thí sinh, phần nào chia theo định hướng Tin học ứng dụng hoặc Khoa học máy tính, và bạn sẽ chọn làm phần nào. Sau đó, kỹ năng mang lại nhiều điểm nhất là đọc một đoạn lệnh và tự chạy nó trong đầu, từng dòng, mà không cần máy tính.
Bài này dành cho học sinh lớp 12 chọn Tin học làm môn tự chọn. Kiến thức lập trình chuyên sâu thuộc các trang chuyên về lập trình; ở đây tập trung vào chiến lược ôn và dạng đề. Thông tin về cấu trúc đề chỉ là hướng dẫn chung từ đề minh hoạ đã công bố, bạn luôn đối chiếu với đề minh hoạ và hướng dẫn của Bộ GD&ĐT cho đúng năm mình thi.
Phần chung và phần định hướng: biết rõ mình làm phần nào
Trong chương trình 2018, môn Tin học ở trung học phổ thông có hai định hướng: Tin học ứng dụng, thiên về sử dụng phần mềm, cơ sở dữ liệu và giải quyết vấn đề với công cụ tin học; Khoa học máy tính, thiên về thuật toán và lập trình. Đề minh hoạ đã công bố cho kỳ thi năm 2025 có phần nội dung chung cho mọi thí sinh và phần riêng để thí sinh chọn theo định hướng. Cách chia cụ thể, số câu và quy định chọn phần, bạn đọc kỹ trong đề minh hoạ và hướng dẫn của năm thi.
Việc đầu tiên là hỏi giáo viên lớp bạn đã học theo định hướng nào, vì phần riêng gắn với nội dung bạn được dạy. Sau đó làm thử đề minh hoạ, ghi rõ điểm ở phần chung và ở từng phần riêng. Đừng đợi tới phòng thi mới quyết định làm phần nào; sự lưỡng lự lúc đó tốn thời gian và dễ dẫn tới làm lẫn hai phần.
Phần chung thường bao quát những chủ đề như máy tính và xã hội tri thức, mạng máy tính và Internet, đạo đức – pháp luật – văn hoá trong môi trường số, tạo trang web cơ bản và hướng nghiệp với tin học. Hãy đánh dấu trên mục lục sách những bài có xuất hiện trong đề minh hoạ, đó là phạm vi ôn gọn nhất.
Tự chạy đoạn lệnh bằng tay: kỹ năng đáng giá nhất
Câu hỏi về lập trình trong đề thường cho một đoạn lệnh ngắn rồi hỏi kết quả in ra, giá trị của biến sau khi chạy, hoặc nhận định về đoạn lệnh. Không có máy tính trong phòng thi, nên bạn phải tự làm "máy chạy". Quy trình dưới đây giúp làm chính xác.
- Kẻ một bảng nháp, mỗi cột là một biến, mỗi dòng là một lần thay đổi giá trị.
- Đọc lệnh từ trên xuống, mỗi lần biến đổi giá trị thì ghi giá trị mới vào bảng, không giữ trong đầu.
- Với vòng lặp, ghi rõ giá trị biến đếm ở mỗi vòng và kiểm điều kiện dừng. Ví dụ giả định: với lệnh for i in range(1, 5), biến i nhận lần lượt 1, 2, 3, 4 và dừng trước 5; nếu trong vòng có lệnh s = s + i với s ban đầu bằng 0 thì cuối cùng s bằng 10, không phải 15.
- Chú ý các phép toán dễ nhầm: 17 // 5 cho 3 là phần nguyên, 17 % 5 cho 2 là phần dư, còn 17 / 5 cho 3.4 là số thực.
- Với danh sách và xâu, nhớ chỉ số bắt đầu từ 0: phần tử đầu tiên của danh sách a là a[0], và lát cắt a[1:3] lấy hai phần tử ở vị trí 1 và 2.
- Ghi kết quả cuối, rồi chạy lại một lần nữa thật nhanh để kiểm.
Phần lớn lỗi trong câu đọc lệnh không đến từ việc không hiểu Python mà đến từ việc giữ giá trị biến trong đầu rồi nhớ nhầm. Một bảng nháp kẻ tay tốn thêm một phút nhưng cứu được cả câu. Nếu ở nhà có máy, sau khi chạy tay xong, bạn chạy thật đoạn lệnh để so; đây là cách tự chấm nhanh nhất.
Chủ đề, dạng câu và cách ôn
Bảng dưới gợi ý cách ôn theo nhóm chủ đề thường gặp. Tên bài cụ thể bạn lấy theo bộ sách giáo khoa và định hướng mình học.
| Nhóm chủ đề | Dạng câu hay gặp | Cách ôn gợi ý |
|---|---|---|
| Lập trình cơ bản: biến, rẽ nhánh, vòng lặp, hàm, danh sách, xâu | Cho đoạn lệnh, hỏi kết quả hoặc nhận định đúng – sai | Chạy tay bằng bảng nháp, mỗi ngày vài đoạn |
| Thuật toán sắp xếp, tìm kiếm | Trạng thái của dãy sau một số bước, số lần so sánh | Tự mô phỏng trên dãy năm, sáu số bằng giấy |
| Mạng máy tính và Internet | Chức năng thiết bị, giao thức, khái niệm | Lập bảng so sánh, gắn mỗi khái niệm với một ví dụ ở trường hoặc ở nhà |
| Tạo trang web cơ bản | Thẻ nào làm gì, đoạn mã cho ra kết quả nào | Tự viết vài trang nhỏ trên máy, đối chiếu với sách |
| Cơ sở dữ liệu và phần mềm ứng dụng | Khái niệm bảng, khoá, truy vấn, thao tác phần mềm | Làm theo bài thực hành trong sách, ghi lại các bước |
| Đạo đức, pháp luật, an toàn trong môi trường số | Nhận định về hành vi đúng hay sai | Đọc tình huống, xét từng ý, gắn với nội dung sách |
Phần đạo đức và an toàn trong môi trường số thường bị học sinh giỏi lập trình xem nhẹ, nhưng đây là những câu lấy điểm nhanh nếu bạn đọc kỹ sách. Đừng để mất điểm ở đây vì chủ quan.
Thuật toán sắp xếp và tìm kiếm: mô phỏng trên giấy trước khi học thuộc
Với học sinh theo định hướng Khoa học máy tính, các thuật toán sắp xếp như nổi bọt, chọn, chèn và hai cách tìm kiếm tuần tự, nhị phân là phần hay có câu hỏi về trạng thái của dãy sau một số bước. Học thuộc mã nguồn không giúp nhiều; điều đề kiểm tra là bạn có hiểu thuật toán làm gì với dãy ở từng bước hay không.
Cách ôn là tự mô phỏng trên giấy với dãy ngắn. Ví dụ giả định: sắp xếp tăng dần dãy 5, 2, 4, 1 bằng nổi bọt. Lượt thứ nhất so 5 với 2 thì đổi chỗ, được 2, 5, 4, 1; so 5 với 4 thì đổi, được 2, 4, 5, 1; so 5 với 1 thì đổi, được 2, 4, 1, 5. Sau lượt đầu, số lớn nhất đã về cuối dãy. Tự làm tiếp các lượt sau và đếm số lần đổi chỗ, bạn sẽ hiểu vì sao thuật toán này chậm với dãy dài.
Với tìm kiếm nhị phân, điều kiện tiên quyết là dãy đã được sắp xếp; đây là ý đúng – sai rất hay xuất hiện. Mô phỏng bằng cách viết dãy ra giấy, đánh dấu hai đầu, lấy phần tử giữa, rồi gạch bỏ nửa không chứa giá trị cần tìm. Làm vài lần, bạn sẽ thấy số bước tăng rất chậm khi dãy dài ra, và đó chính là ưu điểm mà đề hay hỏi.
Mạng máy tính và trang web: học bằng ví dụ quanh mình
Phần mạng máy tính dễ nhớ hơn khi gắn với thứ bạn thấy hằng ngày. Thiết bị phát sóng không dây ở nhà làm nhiệm vụ gì, vì sao phòng máy ở trường nối dây về một thiết bị chung, khi bạn gõ tên một trang web thì máy tính cần biết thêm thông tin gì để tìm tới máy chủ. Tự trả lời những câu đó bằng lời của mình rồi đối chiếu với khái niệm trong sách, ví dụ bộ định tuyến, bộ chuyển mạch, địa chỉ IP, tên miền.
Phần tạo trang web cơ bản nên học bằng tay thay vì bằng mắt. Mở một trình soạn thảo đơn giản trên máy ở trường, tự viết một trang nhỏ có tiêu đề, đoạn văn, danh sách, ảnh và liên kết, rồi thêm vài quy tắc định dạng để đổi màu chữ, cỡ chữ. Đề hay hỏi một đoạn mã cho ra kết quả gì, hoặc muốn đạt hiệu ứng nào thì dùng thẻ hay thuộc tính nào; bạn đã tự gõ một lần thì nhớ lâu hơn nhiều so với đọc bảng thẻ.
AI giúp được ở phần này bằng cách đố nhanh: nhờ nó mô tả một tình huống mạng ở trường hoặc ở nhà rồi hỏi bạn thiết bị nào đảm nhận việc gì. Nhưng hãy kiểm thuật ngữ với sách, vì chatbot đôi khi dùng cách gọi khác với sách giáo khoa hoặc đưa thêm chi tiết kỹ thuật vượt phạm vi chương trình.
Dùng AI ôn Tin học mà không thành chép code
Nhờ AI ra đoạn lệnh để chạy tay, không nhờ giải thích trước. Câu lệnh mẫu: "Em đang ôn Tin học 12 cho kỳ thi tốt nghiệp. Hãy viết một đoạn lệnh Python ngắn, khoảng tám dòng, có vòng lặp và danh sách, rồi hỏi em giá trị in ra. Chưa đưa đáp án." Bạn chạy tay, trả lời, rồi mới xin giải thích.
Nhờ AI chỉ chỗ sai trong lập luận của bạn. Khi kết quả sai, gửi bảng nháp của bạn cho AI và hỏi bạn sai ở dòng nào. Cách này giúp bạn thấy thói quen nhầm của mình, ví dụ hay quên điều kiện dừng hoặc nhầm chỉ số.
Kiểm lại bằng máy khi có thể. Chatbot đôi khi tính sai kết quả của chính đoạn lệnh nó viết. Nếu có máy tính cài Python, chạy thật để kiểm cả bạn lẫn AI.
Không nhờ AI làm bài tập lớp hay bài thực hành hộ. Bài thực hành trên lớp là nơi bạn luyện tay. Để AI làm hộ thì đến phòng thi, nơi không có máy, bạn sẽ không đọc nổi đoạn lệnh của chính dạng bài đó.
Lịch ôn và những lưu ý cuối
Một lịch ba tháng cuối gợi ý: tháng đầu rà lại phần chung và phần định hướng theo mục lục sách, mỗi ngày chạy tay ba bốn đoạn lệnh; tháng thứ hai luyện theo nhóm chủ đề trong bảng trên, ghi sổ lỗi theo ba loại là kiến thức, đọc nhầm đề và chạy tay sai; tháng cuối mỗi tuần hai đề hoàn chỉnh trong đúng thời gian, chữa kỹ, làm lại các câu trong sổ lỗi.
Đừng tin những danh sách "câu chắc chắn ra" hay tin đồn về đề trên mạng. Không ai biết trước đề thi, và phạm vi ôn an toàn nhất là mục lục sách giáo khoa cộng đề minh hoạ. Với các tệp tài liệu lạ được chia sẻ trong nhóm, cẩn thận với tệp chạy được hoặc đường dẫn đòi đăng nhập; học Tin học thì càng nên có thói quen an toàn này.
Khi gửi ảnh vở, bài làm hay ảnh chụp màn hình bài thực hành cho AI, che họ tên, lớp, trường và mọi thông tin tài khoản xuất hiện trên ảnh. Đây cũng chính là một nội dung của phần an toàn trong môi trường số mà bạn đang ôn.
Câu hỏi thường gặp
Thi Tin học có phải viết chương trình trên giấy không?
Theo đề minh hoạ đã công bố, bài thi làm trên phiếu trả lời với các dạng câu nhiều lựa chọn và đúng – sai, nên bạn chủ yếu đọc và phân tích đoạn lệnh chứ không viết chương trình dài. Cấu trúc có thể điều chỉnh, bạn kiểm lại đề minh hoạ của năm thi.
Em học định hướng Khoa học máy tính có được chọn làm phần Tin học ứng dụng không?
Quy định chọn phần riêng được ghi trong hướng dẫn của đề và có thể khác theo năm. Hãy đọc kỹ đề minh hoạ, hỏi giáo viên, và chọn phần khớp với nội dung bạn đã học trên lớp để an toàn nhất.
Đề Tin học dùng ngôn ngữ lập trình nào?
Chương trình 2018 dùng Python cho phần lập trình trong sách giáo khoa phổ biến hiện nay. Bạn kiểm lại đề minh hoạ của năm thi và sách giáo khoa lớp mình để chắc chắn.
Không có máy tính ở nhà thì luyện Tin học thế nào?
Phần lớn câu hỏi luyện được bằng giấy bút: chạy tay đoạn lệnh, mô phỏng thuật toán sắp xếp, lập bảng khái niệm mạng. Tranh thủ giờ thực hành ở trường để chạy thật và kiểm lại những gì đã chạy tay ở nhà.
AI viết đoạn lệnh có thể sai không?
Có. Chatbot có thể viết lệnh sai cú pháp hoặc đoán sai kết quả của chính đoạn lệnh nó viết. Vì vậy hãy chạy thật khi có thể, và coi mọi khác biệt giữa bạn và AI là dịp kiểm lại từng dòng.
Học sinh không giỏi lập trình có nên thi Tin học?
Việc chọn môn có bài riêng trong danh mục về cấu trúc đề và chọn môn. Nếu đã chọn, hãy nhớ đề có nhiều câu không phải lập trình, như mạng, web, an toàn số; ôn kỹ những phần đó giúp bạn có nền điểm vững.